Że czy iż?

- W uzasadnieniu wyroku napisano, że oskarżony nie wykazał żadnej skruchy.
- W uzasadnieniu wyroku napisano, iż oskarżony nie wykazał żadnej skruchy.

       Przytoczone zdania różnią się między sobą formą spójnika: że - iż. Czy któraś z tych form jest lepsza? Nie, tylko każda z nich właściwa jest innemu poziomowi polszczyzny.

        Spójnik iż ma charakter książkowy, oficjalny. Uroczyście oświadczam, iż żadnej innej przed tobą nie kochałem. W tak podniośle sformułowanym zapewnieniu wyraz iż jest zastosowane właściwie i nie razi swoją oficjalnością. Nie znajdziemy też żadnych uchybień w takim na przykład zdaniu: Ania powiedziała, że spodobała jej się moja praca. Gdyby jednak w przytoczonych wypowiedzeniach zamienić spójniki okazałoby się, że tylko wypowiedź ze spójnikiem że zyskuje aprobatę normy: Uroczyście oświadczam, że żadnej innej przed tobą nie kochałem. Natomiast zdanie: Ania powiedziała, iż spodobała jej się moja praca byłoby językowo niespójne, a książkowy wyraz iż wprowadzałby do tego zdania stylistyczny dysonans.

       Takie bowiem mamy zastrzeżenia do spójnika iż: nadużywa się go w języku potocznym i w stylu dziennikarskim, stosując zamiast neutralnego że. Według autorów Nowego słownika poprawnej polszczyzny spójnika iż można używać tylko wtedy, gdy się chce uniknąć kilkakrotnego powtórzenie spójnika że w jednym zdaniu. Np. Wiedział, że go śledzą i nie dadzą mu spokoju za to, iż wydał wtedy ich wspólnika. W innych wypadkach używanie go jest manieryczne i pretensjonalne.

       Nieco inne zdanie na ten temat miał Witold Doroszewski, który tak pisał: "Spójnika iż nigdy nie używa się w mowie potocznej. Niektórzy w tekstach pisanych używają formy iż w wypadkach, kiedy chodzi o to, żeby uniknąć powtórzenia spójnika że, na przykład: spodziewał się, że posłyszy, iż jej tam nie było. Nie jest to jednak zabieg stylistyczny godny polecenia: widać że ktoś nie umiał sobie ze zdaniem lepiej poradzić, a użycie w charakterze wariantów form że - iż nie ratuje sytuacji."

       Choć zgadzam się ze zdaniem Profesora wiem, że czasem nie sposób inaczej zdania sformułować, jak tylko stosując podwójny spójnik że. Wtedy forma iż pomaga w zachowaniu stylistycznego i składniowego ładu wypowiedzi.

Na miasto

Iść na miasto czy do miasta? - takie pytanie często stawiają współcześni Polacy. Wyrażenie na miasto wydaje się pytającym niepoprawne, a na pewno gorsze niż do miasta. Rzeczywiście, zwrot iść na miasto jest nacechowany potoczne, ale nie jest błędny. Zgodnie z normą językową do miasta idziemy wtedy, gdy znajdujemy się poza jego obrębem, na miasto zaś wtedy, gdy wychodzimy poza dom, aby coś załatwić.

Nasze dylematy i rozterki wynikają z braku rygorystycznych zasad użycia przyimka na. Można go połączyć z nazwami dzielnic, np. iść na Pogodno, iść na Pomorzany, ale trzeba powiedzieć: idę do Śródmieścia (nazwa dzielnicy), do centrum. Łączymy go z nazwami pewnych regionów geograficznych, np. jechać na Śląsk, na Mazury, na Białostocczyznę, ale: do Małopolski, do Wielkopolski, w Białostockie, w Rzeszowskie. Mówimy też: jadę na Węgry, na Białoruś, na Ukrainę, na Morawy, a nie do Białorusi, do Ukrainy, do Moraw. Możemy też jechać na Słowację, na Litwę, na Łotwę, rzadko: do Słowacji, do Litwy, do Łotwy. Takie zalecenia podaje Nowy słownik poprawnej polszczyzny, którego autorzy piszą: "Używanie przyimka na z nazwami pewnych regionów geograficznych i państw jest umotywowane wielowiekową tradycją, której nie ma powodu zmieniać i nie oznacza bynajmniej traktowania ich jako terytoriów politycznie niesamodzielnych".

Przyimek na występuje w kilku tradycyjnych wyrażeniach wskazujących na ruch do wnętrza obiektu, np. iść na dworzec, na pocztę, na stację, a także na uniwersytet, na politechnikę, zarówno w znaczeniu 'do budynku', jak i 'na studia'. Studiuje się i pracuje na uniwersytecie, na politechnice, a nie w uniwersytecie, w politechnice. Uczymy się na ASP, na WSP, ale przy pełnej nazwie trzeba użyć przyimka w: studiuję w Akademii Sztuk Pięknych.

Nie należy jednak rozszerzać tradycyjnej łączliwości przyimka na. Powszechne ostatnio wyrażenia iść na magazyn, wejść na poczekalnię, odnieść na sklep, siedzieć na kasie są niepoprawne, trzeba mówić do magazynu, do poczekalni, do sklepu, w kasie. Jednocześnie konstrukcje być na zakładzie, pracować na kopalni, bawić się na świetlicy, jeść na stołówce, odnieść na portiernię są dopuszczalne w języku środowiskowym, musimy ich jednak unikać w polszczyźnie starannej. Tylko w odmianie środowiskowej można powiedzieć: dyskutowaliśmy o tym na prezydium, na senacie (uczelnianym), na klubie poselskim, choć lepsze są konstrukcje staranne: na posiedzeniu prezydium, klubu poselskiego, na obradach lub w trakcie obrad senatu.