Poprawna polszczyzna w praktyce

Poprawna polszczyzna w praktyce

Szczecin 1998
wyd. II Szczecin 2002

Poradnik dla tych, którzy chcą dobrze mówić i pisać po polsku przeznaczony jest dla użytkowników polszczyzny niemających specjalistycznego przygotowania: studentów, nauczycieli, dziennikarzy chcących doskonalić swój język.
W krótkich tekstach omówione są najważniejsze kwestie dotyczące poprawnej wymowy, odmiany nietypowych rzeczowników, odmiany nazwisk i nazw miejscowych, odmiany czasowników, przymiotników, zaimków, liczebników, poprawności związków frazeologicznych i składniowych. Są tu też porady, jak napisać podanie, życiorys zawodowy i list motywacyjny. Każdy rozdział kończy się ćwiczeniami do samodzielnego sprawdzenia przyswojonych wiadomości.
Książka była recenzowana przez Annę Bajdę w szczecińskich "Pograniczach" a także przez Józefa Porayskiego-Pomstę w "Poradniku Językowym" 2003/8.nakład wyczerpany

Odmieniajmy nazwiska!

        Jednym z najgłębiej zakorzenionych przesądów dotyczących polszczyzny jest przekonanie o nieodmienności nazwisk. Ileż to razy widziałam dyplom uznania dla... Jana Nowak czy Piotra Szyszko. Szczytem bezradności okazała się pani dzwoniąca do poradni językowej z Bardzo Ważnego Urzędu, która prosiła o pomoc w sformułowaniu zaproszenia dla gościa nazywającego się Nowicki! Jak to napisać? - pytała zrozpaczona - przecież nazwisk nie można odmieniać!
        To nieprawda! Wszystkie nazwiska polskie i większość obcych można i trzeba odmieniać! To kategoryczne stwierdzenie dotyczy oczywiście nazwisk noszonych przez mężczyzn. Nazwiska kobiet odmieniają się jedynie wtedy, gdy są zakończone na -a, np. Kowalska, Zaręba, Biała.

Nazwiska mężczyzn zakończone na spółgłoskę

Wszystkie nazwiska mężczyzn zakończone na spółgłoskę są odmienne. Pozostawienie ich w formie mianownikowej jest rażącym błędem. Smędzik, Romać, Piec, Babut, Majos, Kleps odmieniają się jak rzeczowniki rodzaju męskiego:

Nieco więcej kłopotów może sprawiać odmiana nazwisk, które mają w mianowniku e, np. Malec, Stępień, Rerek, Łyczek, Dudek, Krzemień, Płomień, Rumień. Jeśli są one tożsame z rzeczownikami pospolitymi, powinny odmieniać się tak samo, a więc Malca, Łyczka, Dudka, ale Krzemienia, Płomienia, Rumienia. Formy mające tematyczne e (tzw. e ruchome), a zakończone na -ec, -eń, -ek, zwykle gubią e w przypadkach zależnych:

Sporo wątpliwości budzi odmiana nazwisk zakończonych na -er i -el. Szustera czy Szustra? Rimmela czy Rimmla? Są to obce nazwy...

Baba z wozu - koniom lżej. Kilka słów o frazeologii

        Frazeologia to zasób wyrażeń i zwrotów właściwych danemu językowi. Związki frazeologiczne mają najczęściej stałą, utrwaloną postać: czarna rozpacz, końskie zdrowie, gruba ryba, wyskoczyć jak filip z konopi, rzucić na coś okiem, pójść po rozum do głowy, nudny jak flaki z olejem, baba z wozu - koniom lżej. Od doraźnych połączeń wyrazów różni je przenośne znaczenie całego związku. Na przykład dwa oddzielnie występujące słowa: przymiotnik biały i rzeczownik kruk mają inne znaczenie niż całe wyrażenie: biały kruk "rzadki okaz cennej książki". Co innego znaczą osobno czasownik brać, rzeczowniki nogi, pas, a co innego stały zwrot brać nogi za pas. Znaczenie całego związku nie jest zatem sumą znaczeń poszczególnych wyrazów wchodzących w jego skład. Ażeby poprawnie posługiwać się frazeologizmami, trzeba nauczyć się ich przenośnego sensu.

        Ze względu na to, jakie części mowy wchodzą w skład stałych związków frazeologicznych, wyróżniamy:
        wyrażenia - czyli połączenia wyrazów, opierające się na rzeczowniku i nie zawierające czasownika, np. głos sumienia, dziecko szczęścia, wilczy bilet;
        zwroty - połączenia wyrazów, których ośrodkiem jest czasownik, np. być w swoim żywiole, skoczyć na jednej nodze, być z kimś za pan brat;
        frazy - rozbudowane związki, mające postać zdania (występuje w nich podmiot i orzeczenie). Frazami są przysłowia, sentencje, maksymy, np. Kto mieczem wojuje, od miecza ginie. Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. Na świętego Grzegorza zima idzie do morza...