Językowa corrida

Zasady pisowni wyrazu pół są jasne, choć możemy go pisać na trzy sposoby: rozdzielnie, łącznie i z łącznikiem. Pisownia rozdzielna obowiązuje wtedy, gdy pół oznacza jedną z dwóch równych części, a rzeczownik występuje w dopełniaczu: pół biurka, pół butelki, pół książki, pół litra, pół słowa, pół życia.

Łącznie piszemy pół wtedy, gdy tworzy nowe słowa w połączeniu z innymi wyrazami. Łączną pisownię mają połączenia pół z rzeczownikami: półbuty, półgolf, półksiężyc, z przymiotnikami: półciężki, półfinałowy, półtłusty, z przysłówkami: półdarmo, półmiękko i z różnymi formami czasownika: z osobowymi – półleżał, półsiedział, z bezokolicznikami – półklęczeć, półstać, z imiesłowami – półleżąc, półstojący, półotwarty.

Łącznik stosuje się w wyrazach złożonych z liczebnika pół i rzeczownika zapisywanego wielką literą: pół-Amerykanin, pół-Polka, pół-Portugalczyk. Inaczej nie dałoby się tych wyrazów zapisać, żeby nie stracić cechy nazwy własnej. Z tego powodu stosuje się łącznik także w połączeniach typu pół-Polka, pół-Francuzka, odnoszących się do osoby będącej w połowie Polką, w połowie Francuzką.

Jak więc teraz ma wyglądać tytuł amerykańskiej komedii filmowej? Czy mamy pisać tradycyjnie: „Pół żartem, pół serio”? Czy jednak dostosować pisownię tytułu do nowej reguły i pisać „Półżartem, półserio”? Moim zdaniem można akceptować przez pewien czas dwojaką pisownię. W historycznych wydaniach różnych dzieł kultury zachowana jest pisownia oryginalna, w nowszych się ją zmienia. Tak się zapewne stanie z tytułem filmu, który wkrótce będziemy pisać zgodnie z nowymi regułami.

Skąd ta niekonsekwencja? Profesor Witold Doroszewski nazwał ją przed laty „wykolejeniem gramatycznym”: „Wyraz sędzia dlatego się wykoleił w swojej odmianie, otrzymując formy przymiotnikowe sędziego, sędziemu, że uległ wpływowi takich wyrazów z języka prawniczego odmienianych przymiotnikowo, jak podkomorzy, wojski, woźny”. Faktycznie, formy podkomorzego, wojskiego, woźnego nie budzą wątpliwości gramatycznych i mogły przyczynić się do zaniku niektórych form rzeczownikowych w odmianie słowa sędzia (dodajmy tu jeszcze łowczego, koniuszego, podczaszego). W efekcie męski rzeczownik sędzia odmienia się dziś według deklinacji mieszanej, trochę jak rzeczownik, trochę jak przymiotnik: sędzia, sędziego, sędziemu, sędziego, z sędzią, o sędzi (rzadziej: sędzim). W rodzaju żeńskim odmiana jest konsekwentnie rzeczownikowa: M. sędzia, D. sędzi, C. sędzi, B. sędzię, N. sędzią, Msc. o sędzi. W liczbie mnogiej sędzia różni się rodzajowo w mianowniku: sędziowie (oni), sędzie (one) oraz w dopełniaczu: panów sędziów i pań sędzi.

Być może z powodu zanikania męskich form rzeczownikowych w niektórych instytucjach sądowych preferuje się formy przymiotnikowe także w stosunku do kobiet: dokumenty sędziego Joanny Kowalskiej. Nie jest to praktyka godna pochwały, bo tylko formy męskie ustępują przymiotnikom. Odmiana żeńska jest konsekwentnie rzeczownikowa: dokumenty sędzi Joanny Kowalskiej.

I jeszcze jedna kwestia związana z analizowaną nazwą: słowo sędzina. Tylko w dawnym znaczeniu: żona sędziego ta słowotwórcza forma miała nacechowanie neutralne. Współcześnie sędzina może występować w dwu znaczeniach notowanych w słownikach: ‘kobieta pełniąca funkcję sędziego w zawodach sportowych’ albo ‘kobieta będąca sędzią (w sądzie)’. W obu znaczeniach wyraz sędzina ma jednak nacechowanie potoczne, więc wobec pani sędzi lepiej go nie używać.

Zwykle o rodzaju zapożyczeń decydują te same reguły, czyli ostatnia głoska w wymówionym wyrazie. Angielski wyraz show notują słowniki języka polskiego w znaczeniu ‘widowisko sceniczne i estradowe o charakterze rewiowym’. Jest słowem nieodmiennym, zakończonym w wymowie głoską [ł], ma więc rodzaj męski: Zachwycać się nowym show.  

Łacińskie wyrażenie status quo składa się z zakończonego spółgłoską męskiego rzeczownika status ‘stan prawny, pozycja społeczna, funkcja’, ale o jego rodzaju decyduje zakończony samogłoską -o element quo, precyzujący znaczenie: ‘stan (prawny, polityczny) istniejący w danej chwili’. Całe wyrażenie ma więc rodzaj nijaki i jest nieodmienne.

Caritas jest łacińskim słowem o kilku znaczeniach: ‘szacunek, miłość’, ale i ‘niedostatek, drożyzna’. W nazwie katolickiej organizacji charytatywnej dominuje znaczenie teologiczne: ‘postawa miłosierdzia, niesienie pomocy bliźniemu’. Jako nazwa własna Caritas ma rodzaj męski, w zdaniu przybiera formy gramatyczne właściwe temu rodzajowi: współpraca z Caritasem, działać w Caritasie itp. Żeński człon Polska, uszczegółowiający zasięg działania organizacji, nie wpływa na rodzaj gramatyczny całej nazwy.

W liście od Czytelnika jest jeszcze pytanie o rodzaj gramatyczny skrótowców, konkretnie: PiS, KO i PKP. W skrótowcach o rodzaju decyduje albo ostatnia wymawiana głoska, albo główny człon w rozwiniętej nazwie. Zatem PiS ma rodzaj męski, a Prawo i Sprawiedliwość rodzaj nijaki. KO może mieć rodzaj nijaki albo rodzaj żeński – Koalicja Obywatelska. Z PKP sprawa jest bardziej skomplikowana, bo skrót kojarzymy z żeńską koleją, jego rozwinięcie: Polskie Koleje Państwowe wymaga form niemęskoosobowych: te koleje coś zrobiły, a w języku potocznym używamy go w rodzaju nijakim: pekape zrobiło.

Jak widać, czasem do podjęcia decyzji o rodzaju gramatycznym  potrzebna jest głębsza analiza nazwy i podstawowa wiedza gramatyczna.

W polszczyźnie ogólnej skrócone formy trybu rozkazującego czasownika ciągnąć, jak ciąg (wózek) czy wyciąg (klucz) są uznane za niepoprawne, sprzeczne z normą językową. Nie są jednak błędem, gdy należą do zasobu słownego odmiany regionalnej. Regionalizmy mogą być cechą języka różnych osób bez względu na ich wykształcenie czy stopień świadomości językowej, jednak ich użycie jest ograniczone terytorialnie. Niewielkie wspólnoty językowe: rodzina, krąg znajomych, mieszkańcy miasta czy okolic mogą mieć zwyczaj używania takich form, jak wyciąg, pociąg czy ciąg. Członkowie tych wspólnot powinni mieć jednak świadomość, że użycie owych form poza regionem jest traktowane jak błąd językowy.

Z formami trybu rozkazującego sprawa nie jest jednak prosta także w języku ogólnym. Nie możemy powiedzieć, że poprawne są jedynie dłuższe formy, a krótsze są zawsze błędne. Niektóre czasowniki mają tylko formy krótsze: giń, płyń, suń, a niektóre tylko dłuższe: zamknij, marznij. Jeszcze inne mająformy oboczne: ruszaj i rusz, spojrzyj i spójrz, bluźnij i bluźń,dopełnij i dopełń, porozumiej się i porozum się, spełnij i spełń, nie zazięb się i nie zaziębij się. Ich użycie zależy od naszego zwyczaju językowego. Jeśli przestaniemy jakiejś formy używać, to pozostanie ona tylko w słownikach. Na przykład dziś od czasownika zdjąć tworzymy jedynie dłuższą formę rozkaźnika: zdejmij, ale w starszych słownikach znajdziemy też akceptowaną niegdyś formę zdejm. Z czasownikiem patrzeć (albo patrzyć) jest odwrotnie: w użyciu jest tylko krótsza forma patrz, a dłuższa: patrzajwyszła z użycia (notuje ją jeszcze „Słownik języka polskiego” pod redakcją Witolda Doroszewskiego w tomie wydanym w 1964 roku).

Jak widać, tryb rozkazujący jest dość kłopotliwy, by nie powiedzieć – skomplikowany. Jego formy tworzy się w sposób nieregularny, dlatego w każdej wątpliwej sytuacji

warto zaglądać do słowników.

Osoby z tytułem naukowym z zakresu medycyny mają więcej słów do zapisania, doktor habilitowany nauk medycznych i nauk o zdrowiu skraca swój tytuł tak: dr hab. n. med. i n. o zdr.

A jeśli ktoś ukończył dwa kierunki studiów, to jak ma sobie poradzić ze skrótami wszystkich tytułów? Musi je zapisywać oddzielnie, od najwyższego do najniższego. Załóżmy, że pan Jan skończył wyższe studia inżynierskie i drugie studia magisterskie. W skrótach swoich tytułów musi pilnować przecinka: mgr, inż. Jan Kowalski. Jest bowiem i magistrem, i inżynierem, nie jest natomiast magistrem inżynierem, bo studiów z prawem do takiego tytułu nie ukończył.

Jeśli ktoś do tytułu zawodowego dodaje tytuł naukowy, to ma bardziej skomplikowaną sytuację. Pani Alicja jest architektem z tytułem zawodowym magister inżynier architekt, ale zrobiła doktorat z nauk humanistycznych. Jak ma zapisać na wizytówce swoje tytuły? Tu też obowiązuje kolejność od najwyższego, koniecznie z przecinkiem: dr n. hum,, mgr. inż. arch. Gdy ktoś skończy studia inżynierskie, studia magisterskie i zrobi doktorat, to również w skrótach wszystkich tytułów zachowuje odpowiednią hierarchię. Będąc inżynierem pożarnictwa, magistrem zarządzania i doktorem w dziedzinie nauk humanistycznych nie może pisać dr inż., bo nie jest „doktorem inżynierii”, tylko doktorem i inżynierem. Właściwy skrót jego tytułów to dr n. hum, mgr zarz., inż. poż.

I tak to jest… Najpierw się człowiek utrudzi, ukończy studia na kilku kierunkach, zrobi doktorat, a potem się musi męczyć, gdy chce to bogactwo informacji ująć w skrócie. Ale w poradniach językowych zawsze znajdzie właściwą odpowiedź.

A jak ma postępować ze swoim nazwiskiem pan Czwartek? Czy jest panem Czwartekiem czy panem Czwartkiem? On też może uznać, że w jego nazwisku głoska „e” jest unieruchomiona, choć forma z e ruchomym jest naturalniejsza: umawiamy się z panem Czwartkiem, mówimy o panu Czwartku. W zakończeniu tego nazwiska mamy cząstkę -ek, która tworzy w polszczyźnie wiele różnorodnych form słowotwórczych, zarówno nazw pospolitych, jak i własnych: ptaszek - ptaszka, Janek – Janka, Włocławek – Włocławka, Peszek – Peszka, Wieczorek – Wieczorka. Pan Czwartek nazywający się Czwartekiem byłby zatem w gramatycznej mniejszości.

Kłopot z wymianą głosek mają też właściciele nazwisk z tematycznym „ó”. Panowie Pogódź, Bachórz, Batóg, a zwłaszcza właściciele nazwisk jednosylabowych: Zbróg, Spór, Wtór stoją przed dylematem: wymieniać „ó” na „o”, czy nie wymieniać.  W zasadzie – zgodnie z regułą – należałoby wymieniać. Tak robimy w nazwach pospolitych: twaróg – twarogu, róg – rogu. Ale już wiemy, że nazwiska mogą historyczne reguły pomijać, gdyż na przykład od dopełniacza: Batoga nie każdy dojdzie do nazwiska Batóg, tylko skojarzy je z dawną nazwą batog. Dlatego bezpieczniejsze są formy zachowujące związek z formą mianownikową: Batóga, Batógiem. Podobnie jest z nazwiskiem Zbróg, którego dopełniaczowa forma: Zbroga nie łączy się jednoznacznie z mianownikiem Zbróg.

Bez względu jednak na to, jakich form gramatycznych będą używać właściciele tych nazwisk, są one lepsze niż formy nieodmienione. Najgorsze bowiem, co moglibyśmy zrobić, to mówić o panu Skafander, o panu Koper, o panu Czwartek czy panu Zbróg. Nieodmienianie nazwisk zawsze jest ciosem w gramatyczność, podstawową cechę polszczyzny.

Nie znaczy to, że nie lubimy sobie czegoś z języka kancelaryjnego zapożyczyć. W polszczyźnie potocznej utrwala się urzędowe sformułowanie odnośnie do czegoś. Fakt, że trochę uproszczone, bez przyimka do, używane głównie w postaci odnośnie czegoś. Gramatycznie niedoskonałe, wręcz ułomne, ale sens w stosunku do struktury kanonicznej jest zachowany. Mnie bardziej dziwi modna pożyczka z języka prawniczego: co do zasady, wypierająca naturalne w języku potocznym wyrażenia: w zasadzie, z reguły, zwykle itp. Sformułowania: Co do zasady nie jem słodyczy, Co do zasady spotykamy się w każdy piątek rażą swoją hybrydowością, czyli połączeniem swobodnego języka codziennego z szablonową konstrukcją urzędową.

Wobec takich stylistyczno-gramatycznych konfiguracji, które się pojawiają w języku potocznym, wyrażenie w gazecie pisze nie jest jakimś szczególnym wykroczeniem. Możemy je tolerować w języku mówionym, swobodnym i mniej starannym. Polszczyzna pisana wymaga większej staranności, więc piszmy tak: Gazety piszą albo W gazecie jest napisane.

Podobnie wygląda nagłówkowa grzeczność w e-mailach. Współcześnie internet to podstawowy kanał komunikacyjny, do którego przenieśliśmy wcześniejsze zwyczaje. Tu także list elektroniczny zaczynamy od zwrotu do adresata: Szanowny Panie Prezesie, Szanowna Pani Profesor. Jednak mejl to nie list pisany na papierze, który poczta po paru dniach dostarcza adresatowi. E-mail może być odebrany chwilę po wysłaniu, co ma wpływ na jego formę. Dlatego popularny jest teraz inny nagłówek: Dzień dobry, jak przy bezpośrednim spotkaniu, bo internet daje złudzenie rozmowy. Niemniej samo Dzień dobry nie zawsze jest stosowne. Jeśli piszę mejla do osoby, z którą łączą mnie oficjalne stosunki albo której nie znam, muszę użyć oficjalnej formuły, na przykład: Szanowny Panie Rektorze.

Jeśli obie strony łączą jakieś bliższe relacje, korespondenci pracują w jednej firmie lub znają się spoza przestrzeni służbowej, to początek mejla może być swobodniejszy: Dzień dobry albo Dzień dobry, Pani Dyrektor, albo tylko Pani Dyrektor. Niefortunne jest łączenie nagłówków z dwóch poziomów oficjalności, na przykład Dzień dobry Szanowna Pani Profesor (zdarzają się). Nagłówek: Droga Pani Profesor czy Drogi Panie Doktorze jest dopuszczalny tylko wtedy, gdy pisze ktoś od nas pod jakimś względem ważniejszy: starszy wiekiem, starszy stopniem, starszy stanowiskiem. I tylko wtedy, gdy chce skrócić dystans. Słowo droga, drogi ma bowiem w sobie różne subtelności. Może znaczyć, że ktoś jest nam drogi, jak w zwrocie Drogi Przyjacielu. Może sygnalizować sceptycyzm, zwłaszcza w rozmowie: Drogi panie, mówi pan nieprawdę. Może być też sygnałem niekompetencji komunikacyjnej, jeśli tak e-mail tytułuje na przykład student do profesora albo profesorki.

Grzeczności nigdy za wiele… Zawsze lepiej być bardziej niż mniej grzecznym i wiedzieć, kiedy jakich słów można użyć.

A jeśli chcemy z jakichś powodów skrócić w nazwie słowo osiedle, to co wtedy z pisownią przyimka? Nic się nie zmienia, wciąż piszemy go małą literą: Os. pod Dębami, Os. nad Zatoką, Os. na Zatorzu. Podobnie jest z nazwami placów i innych obiektów przestrzeni publicznej: Plac na Rozdrożu i Pl. na Rozdrożu, Aleja pod Kasztanami i Al. pod Kasztanami, Restauracja na Uboczu i Rest. na Uboczu (jeśli koniecznie trzeba tu skrócić pierwszy wyraz).

Nie zmieniła się natomiast pisownia wyrazu dzielnica, bo nie wchodzi on w obręb nazwy własnej. W Szczecinie mamy blisko czterdzieści osiedli, ale tylko cztery dzielnice: dzielnica Śródmieście, dzielnica Zachód, dzielnica Prawobrzeże, dzielnica Północ. Okazuje się, że administracyjnie Pogodno, Niebuszewo, Pomorzany, Dąbie, Stołczyn i pozostałych ponad trzydzieści „skupisk” to osiedla, a nie dzielnice. Mnie, Szczeciniance, z trudem przychodzi to przyswoić, bo zawsze utożsamiałam te nazwy z dzielnicami, a określenie osiedle przypisywałam „skupiskom” nowo budowanym, jak Osiedle Majowe czy Osiedle Bukowe.

I tym sposobem, analizując reguły ortografii, poszerzyłam własną wiedzę o podziale administracyjnym rodzinnego miasta.

Przymiotnik gładki ma związek z czasownikiem gładzić ‘przesuwać po czymś delikatnie ręką’, który czasem łączy się ze znaczeniem wyrazu głaskać, np. gładzić czyjeś włosy. Ale przede wszystkim gładzić to ‘czynić coś gładkim, usuwać nierówności’. Ze słowników dowiedziałam się też, że w języku drukarzy gładzić to ‘prasować papier, nadając mu połysk, gładkość i wymaganą grubość’, stąd papier gładzony. W czasowniku gładzić mieszczą się więc znaczenia ‘wyrównywać’, ‘usuwać’, a także – już od średniowiecza – ‘unicestwiać’. Do znaczenia ‘usuwać’ nawiązują słowa modlitwy: Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, w której słowo gładzić tłumaczone jest jako ‘brać na siebie’. Natomiast ze znaczeniem ‘unicestwiać’ mają związek słowa zgładzić, dawniej zagładzić ‘zniszczyć, zabić’, i zagłada ‘całkowite zniszczenie, wytępienie, unicestwienie’: zagłada ludzkości, zagłada biologiczna rzek i jezior.

Ale wróćmy od tych przygnębiających znaczeń do miłej gładkości. Od przymiotnika gładki wywodzą się nazwiska Polaków: Gładysz, Gładecki, Gładczak, Gładkiewicz i wiele innych notowanych w publikacji Kazimierza Rymuta „Nazwiska Polaków”. Nawiasem mówiąc, gładysz to słowo pospolite, dziś już raczej nieużywane, więc i we współczesnych słownikach nienotowane. Znajdziemy je w „Słowniku języka polskiego” pod redakcją Witolda Doroszewskiego z 1960 roku, gdzie opatrzone jest kwalifikatorem przestarzałe oraz żatrobliwe i ironiczne: ‘człowiek gładki, układny, uprzejmy, elegancki, ładny, urodziwy’. Tak o sobie mówił Onufry Zagłoba w powieści „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza: „Za młodych lat był ze mnie gładysz nie lada”.

I my wszyscy „za młodych lat” jesteśmy „gładyszami”. Później zostaje nam optymizm, życiowe doświadczenie i staropolskie przysłowie… :D