Językowa corrida

Niż

W polszczyźnie zdarza się dość często, że jeden wyraz może występować w zdaniu w kilku funkcjach. Nie chodzi mi o homonimy, takie jak babka, która może być babcią, ciastem i ładną dziewczyną, czy kłusować czyli ‘biec kłusem’ albo ‘nielegalnie polować’. Chodzi mi o takie słowa jak tytułowy niż, co to raz jest spójnikiem, raz przyimkiem, a innym razem rzeczownikiem.

Jako rzeczownik niż nie będzie nas tym razem interesował, choć dla porządku odnotujmy jego różne znaczenia: ‘rozległa nizina’: Niż Wschodnioeuropejski, ‘niski poziom czegoś’: niż demograficzny, ‘obszar niskiego ciśnienia atmosferycznego’: niż nad Polską. Jednak bardziej interesujący jest niż w funkcji spójnika i przyimka.

Spójnik niż łączy dwa człony porównania, na przykład: Taniej jest zapobiegać niż leczyć; Wolę umrzeć niż tak żyć; Ma więcej szczęścia niż rozumu; Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu. Człony porównania połączone spójnikiem niż mogą być także zdaniami (decyduje o tym obecność czasownika): Wydawał się dużo młodszy, niż był w istocie; Wypadek okazał się dużo poważniejszy, niż się wcześniej zdawało; Obraz był inny, niż się spodziewaliśmy. Zwróćmy uwagę na interpunkcję w tych dwóch typach zdań. Jeśli spójnik niż łączy dwa wyrazy, np. umrzeć i żyć, szczęście i rozum, albo dwa wyrażenia, np. wróbel w garści i gołąb na dachu, to nie stawiamy przed nim przecinka. Jeśli natomiast niż jest wyrazem łączącym dwa zdania, to przecinek jest potrzebny: Zrobił więcej, niż obiecał.

Jak się nazywa?

Pytania o to, jak się ktoś nazywa, najczęściej dotyczą nazw mieszkańców różnych miejscowości. Ale tworzenie innych nazw także może być trudne.

Jak się nazywają mieszkańcy Świętej Heleny i Wyspy Wniebowstąpienia? Czy istnieje jakaś nazwa własna na określenie tych grup? – pyta korespondent poradni językowej. Można oczywiście odpowiedzieć, że nie od wszystkich nazw miejscowych tworzy się nazwy mieszkańców, a do takich chyba należą nazwy wysp Świętej Heleny i Wniebowstąpienia. Spróbujmy jednak pogimnastykować umysł: nazwy mieszkańców tworzy się zwykle za pomocą formantów: -anin, -anka, -anie, więc osoby mieszkające na tych wyspach to Świętohelenianie i Wniebowstąpienianie, a konkretnie Świętohelenianin i Wniebowstąpienianin oraz Świętohelenianka i Wniebowstąpienianka. Ale czy w praktyce językowej takie formy w ogóle istnieją?

Łatwiej jest odpowiedzieć na pytanie, jak się nazywają osoby mieszkające na Mauritiusie: mieszkaniec to Maurytyjczyk (nazwa z formantem -czyk), mieszkanka – Maurytyjka, mieszkańcy zaś to Maurytyjczycy. A kto mieszka w Tarnobrzegu i w Kołobrzegu? Tarnobrzeżanie i Kołobrzeżanie, a konkretnie Tarnobrzeżanin i Tarnobrzeżanka oraz Kołobrzeżanin i Kołobrzeżanka. To raczej łatwe, mimo że w temacie słowotwórczym następuje wymiana głoski g na głoskę ż.

Spór o słowa

To niewiarygodne, jak jeden mały wyraz może rozpalać społeczne emocje! Zwłaszcza gdy jest to wyraz niesamodzielny, czyli taki, który sam w sobie nie ma znaczenia, nie pełni żadnej funkcji , a w zdaniu musi występować razem z innym słowem. A jednak ma moc wszczynania ogólnospołecznej dyskusji.

Pamiętam niedawny czas, gdy obiektem takich emocji stał się spójnik tudzież . Słowo książkowe, jednak wciąż żywe, obecne w tekstach literackich i w starannej mowie. Jednak w 2018 roku podczas Narodowego Czytania tekst „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego został „wyczyszczony” ze słowa tudzież . „Osoba cenzorska”, przygotowująca tekst do czytania przez prezydencką parę uznała, że słowo jest rzadkie i nieznane współczesnym Polakom. To wystarczyło, by rozpoczęła się powszechna dyskusja, a w efekcie umocnienie pozycji tego spójnika. Niektórzy jego zwolennicy nawet nosili koszulki i torby z hasłem tudzież , łączącym „tych, co wiedzą”.

O słowie tudzież z perspektywy historycznej mówił profesor Jerzy Bralczyk: „ Dziwne słowo, oryginalnie i podniośle mówiące, że też. Ponieważ dawniej odnosiło się do miejsca, w jego składzie mamy i tu , i –dzie , jak w gdzie i ówdzie , i partykułę –ż(e) , która wskazuje i wzmacnia. Tudzież – ‘w tym samym miejscu’, potem ‘w tym samym czasie’, wreszcie ‘też’. O żadnym rz nie może być mowy, u oczywiście otwarte, a pisownia z tego wszystkiego łączna, bo te składniki same nie dają sobie rady ”.

Prużyć i prażyć

Są takie dni w roku, gdy szczególnie skupiamy się na przygotowywaniu odświętnego jedzenia. Czasem też wydobywamy z zakamarków stare przepisy, by przypomnieć potrawy, które niegdyś gościły na świątecznym stole. A z nimi dawno nieużywane słowa.

Wyrazem, które w mojej rodzinie wywołało pokoleniową dyskusję, jest czasownik prużyć. Gdy po pieczeniu szarlotki zostało trochę obranych jabłek, postanowiłam je uprużyć na konfiturę jabłkową, bo tak się w naszej rodzinnej tradycji robiło. Chyba uprażyć – poprawiła mnie córka. No jednak nie – odparłam, bo nie chcę ich ‘piec, przypiekać, suszyć, palić na ogniu, grzać i skwarzyć’ – jak definiują słowniki czasownik prażyć. Chcę je uprużyć, a więc ‘powoli, z niewielką ilością wody, poddawać działaniu niezbyt wysokiej temperatury’. Można tak prużyć ryż, można kaszę, można cebulkę. O uprużonej cebulce znalazłam w internecie ciekawą wypowiedź: „Cebulka z patelni, delikatnie przysmażona na maśle, z dodatkiem soli i pieprzu. Z nieznanych mi przyczyn na takową mówi się upróżona (nie jestem pewien ortografii). Sformułowanie pochodzi od babci ze wschodu. Z drugiej strony, ostatnio spotkałem się z tym słowem w Poznaniu i zastanowiło mnie, może to jednak polskie wyrażenie? Upróżyć? Uprużyć?”.

Intuicja internauty nie zawiodła. Prużyć ma prawdopodobnie pochodzenie wschodnie, ukraińskie, ale się zadomowiło w polszczyźnie. Dodałabym – w dawnej polszczyźnie, choć swój język za dawny nie uważam. W niektórych słownikach prużyć było jednak utożsamiane z prażyć z powodu bliskości znaczeń. Tę bliskość potwierdzają cytaty ilustrujące słowo prażyć notowane we współczesnym „Wielkim słowniku języka polskiego” PAN: „Przeznaczoną do sosu mąkę prażymy z olejem, następnie zasmażkę rozprowadzamy wodą”; „…na chodniku leżą rozdeptane chorągiewki i strzępy balonów, torebki po prażonej kukurydzy”. No przecież prażona kukurydza to nie ta sama czynność co uprużona cebulka, czyż nie?

Tobie i Wam

Tytułowe wyrazy to zaimki, które w tekście mogą pojawiać się na specjalnych prawach ortograficznych. Choć są wyrazami pospolitymi, można je czasem pisać wielką literą. Kiedy? To zależy od typu tekstu i od tego, czy kierujemy go do osoby adresata.

Zgodnie z ogólną zasadą pisowni wyrazy pospolite pisze się małą literą. Norma ortograficzna dopuszcza użycie wielkiej litery ze względów uczuciowych i grzecznościowych, jest to jednak indywidualna decyzja autora tekstu. Wielką literą można zapisać słowa określające osoby, do których się zwracamy, na przykład: Szanowny Panie Dyrektorze, Droga Anno, Kochany Marku. Można wielką literą pisać o osobach, które chcemy wyróżnić ze względów grzecznościowych albo uczuciowych: Proszę przekazać pozdrowienia Szanownej Małżonce; Gorąco dziękujemy Drogiemu Panu Prezesowi.

Wielką literą piszemy również zaimki odnoszące się do adresata albo do osób mu bliskich: Pozdrawiam Ciebie i całą Twoją Rodzinę. Albo: Pozdrów swoją Mamę i złóż Jej ukłony od mojego Ojca. To ważne: zaimki pisane wielką literą muszą się odnosić do innych osób. Nie zapisujemy tak zaimków, które dotyczą nas samych. Nie piszemy więc: Serdecznie zapraszamy Was do Naszej posiadłości, tylko: Zapraszamy Was do naszej posiadłości. Nie piszemy: Twój dom – Naszą pasją tylko: naszą pasją. Na swojej stronie internetowej nie piszemy: Kilka słów o Mnie, tylko: Kilka słów o mnie, a jeszcze lepiej – Kilka słów o sobie, bo o sobie ani o nas nie pisze się wielką literą.

Mieć miejsce

O zwrocie mieć miejsce autorzy słowników i poradników językowych mówią z pewnym dystansem. Większość nie uznaje go za błąd, ale wskazuje lepsze sformułowania. Tak jest w słownikach poprawnej polszczyzny, w których pisze się o nim, że jest nadużywany, i proponuje trafniejsze warianty: zdarzać się, dziać się, odbywać się. We współczesnych słownikach ów zwrot traktowany jest dość łagodnie, bo na przykład Stanisław Słoński, autor „Słownika polskich błędów językowych” wydanego w 1947 roku, jednoznaczne uznaje mieć miejsce za błąd językowy.

Dlaczego to sformułowanie jest kontrowersyjne? Niegdyś podkreślano jego nierodzime pochodzenie. Mieć miejsce to kalka z języka obcego, choć trudno powiedzieć, z którego. Taki sam zwrot ma język angielski: take place, niemiecki: stattfinden, francuski: avoir lieu, rosyjski: imiet’ miesto. Jeśli więc jest w wielu językach, to nie tyle chodzi o jego pochodzenie, ile o funkcję, którą można by żartobliwie określić: pożeracz synonimów. Zamiast bowiem natrętnego mieć miejsce można przecież powiedzieć: zdarzyć się, wydarzyć się, odbyć się, dziać się, a nawet modnie zadziać się (choć tego akurat neologizmu nie polecam). Czasem podnosi się jeszcze jeden argument: że mieć miejsce jest kancelaryzmem, który powinien zostać w stylu urzędowym. Nie podzielam tej opinii, bo od dłuższego czasu zabiegamy o prostotę i komunikatywność stylu urzędowego, więc wrzucanie tam skostniałych sformułowań nie przyniesie nam nic dobrego.

Pan Janeczko

Jak odmieniać i czy odmieniać nazwiska zakończone na samogłoskę -o? To jest pytanie, na które nie ma jednej krótkiej odpowiedzi. Czy odmieniać? Tak! W polszczyźnie – mówiąc żartobliwie – wszystko, co się da, trzeba odmienić, bo nieodmienianie jest „tłamszeniem duszy fleksyjnej Polaka” (jak mawia profesor Jerzy Bralczyk).

Więc odmieniać, ale jak!? Tylko panie nie odmieniają nazwisk zakończonych na -o, ale panowie – raczej tak. Jednak typów takich nazwisk może być kilka, w związku z tym mogą się odmieniać różnie. Nie budzi wątpliwości odmiana znanych nazwisk, bez wahania mówimy: komedie Aleksandra Fredry, obrazy Jana Matejki, plac Tadeusza Kościuszki.

Najczęściej nazwiska zakończone na -o odmieniają się jak rzeczowniki żeńskie. Panowie Janeczko, Łazienko, Kapusto odmieniają swoje nazwiska tak samo, jak panowie Janeczka, Łazienka, Kapusta. W dopełniaczu: Janeczki, Łazienki, Kapusty, w celowniku Janeczce, Łazience, Kapuście. Aby nie pomylić dwóch różnych nazwisk: Janeczko i Janeczka te zakończone na -o bywają nieodmieniane. Jest to poprawne, jeśli towarzyszy im wyraz odmieniony: Rozmawiam z Piotrem Janeczko, Mówię o Janie Łazienko, Idę z Markiem Kapusto. Profesor Mirosław Bańko, autor „Słownika wyrazów trudnych i kłopotliwych” , właściciel podobnego nazwiska, pisze, że tradycja w tym względzie bywa zróżnicowana. Na dowód przytacza tytuł utworu Marii Konopnickiej „Szkolne przygody Pimpusia Sadełko”, a nie Sadełki, jak nakazuje norma językowa. O swoim nazwisku profesor Bańko pisze tak: „Dowodem na to, że mówiący częściej kierują się tu wyczuciem niż regułą, jest fakt, iż autor tej książki dopiero na studiach polonistycznych dowiedział się, że jego nazwisko jest odmienne”. W praktyce o słownikach redagowanych albo pisanych przez profesora mówimy: „słownik Bańki” i nikt z polonistów nie ma tu żadnej fleksyjnej wątpliwości.

Świadek i świadkini

Nazwy żeńskie stanowisk i zawodów szybko się rozpowszechniają i nie budzą już, jak dawniej, niepotrzebnych emocji. Nie uznajemy takich form, jak prezeska, profesorka, wykładowczyni, psycholożka za lekceważące czy deprecjonujące. Feminatywne nazwy są cechą systemową polszczyzny. Ich użycie jest wyborem osoby mówiącej lub piszącej, a czasem wręcz koniecznością.

Nie chodzi więc już o to, czy stosować formy żeńskie, tylko kiedy ich używać i jak tworzyć te, których dotąd nie używaliśmy. A że trzeba się tego nauczyć, dowodzi między innymi znowelizowany artykuł z kodeksu pracy. Nakłada on na pracodawcę konieczność formułowania ogłoszeń o naborze na stanowisko tak, by „nazwy stanowisk były neutralne pod względem płci, a proces rekrutacyjny przebiegał w sposób niedyskryminujący”. Chodzi o to, by unikać dominacji rodzaju męskiego i męskoosobowego, który przede wszystkim odnosi się do płci męskiej. Można to zrobić na kilka sposobów. Można użyć słowa osoba w opisowych określeniach: Poszukujemy osoby (osób) na (jakieś) stanowisko. Można postawić obok siebie rzeczownik męski i żeński: Poszukujemy nauczyciela/nauczycielki, recepcjonistki/recepcjonisty (nauczycieli i nauczycielek, recepcjonistek i recepcjonistów). Polszczyzna daje nam wiele możliwości formułowania informacji, które zapewniają równowagę obu płciom.

Wieża Eiffla

Od ponad dwóch miesięcy obowiązują nowe zasady pisowni określonych kategorii wyrazów. Niektóre z zasad zmieniają nasze przyzwyczajenia i budzą obawy, czy je właściwie stosujemy.

Jedną z takich reguł jest pisownia nazw obiektów przestrzeni publicznej. Konkretnie chodzi o słowa towarzyszące nazwom własnym, na przykład: aleja, brama, bulwar, cmentarz, kopiec, kościół, klasztor, molo, most, osiedle, pałac, park, plac, pomnik, rondo, skwer, willa, zamek. Wcześniej traktowaliśmy je jak wyrazy pospolite i pisaliśmy małą literą. Nasz szczeciński pomnik był w słownikach ortograficznych notowany w postaci pomnik Czynu Polaków. Rzecz jasna, pomnik to nazwa pospolita, którą można opuścić, przytaczając nazwę własną, ale czy ktoś powiedziałby: spotkajmy się pod Czynu Polaków? Pod Czynem Polaków? Raczej nie, bo my, Szczecinianie (nowa reguła!), albo spotykamy się pod Pomnikiem Czynu Polaków, albo… pod orłami. Wyrażenie Pomnik Czynu Polaków w całości tworzy nazwę własną, w której wielka litera w słowie pomnik jest teraz usankcjonowana.

Podobnie jest z nazwą Wieża Eiffla. Internauci pytają, czy w nowych zasadach reguła 8.1.2 p. 16, mówiąca o pisowni wielką literą nazw obiektów w przestrzeni publicznej, odnosi się również do tej nazwy? Wątpliwości biorą się stąd, że wyraz wieża nie został wymieniony w przytoczonym wyżej ciągu przykładów. Możemy jednak włączyć wieżę do grupy wyrazów określających rodzaj obiektu, bo ów ciąg jest otwarty, poprzedzony wyrażeniem na przykład, a ponadto nie da się ująć w reguły wszystkich jednostkowych faktów językowych. W przykładach nie ma też zaułka, nie ma wałów, nie ma skarpy, nie ma baszty i wielu innych wyrazów, które mogą poprzedzać nazwę własną obiektu. Mimo to tę nową zasadę można odnieść do Wieży Eiffla, Wieży Bismarcka, Wieży Zielonej, a także do Baszty Dorotki czy do Baszty Siedmiu Płaszczy, bo w nich na pewno wyraz określający rodzaj obiektu wchodzi w obręb nazwy własnej.

Kwazi-

Jedną z nowych zasad ortograficznych jest ujednolicenie pisowni cząstek niby- i quasi-. To ważne cząstki, pozwalające na sygnalizowanie znaczeniowych niuansów. Rodzima cząstka niby- stojąca przed rzeczownikiem albo przymiotnikiem osłabia ich dosłowność, nadaje znaczeniu odcień pozorności, sugeruje, że są czymś nie w pełni: niby-artysta, niby-Polak, niby-orientalny, niby-demokratyczny. Łacińska cząstka quasi- ma to samo znaczenie, w słownikach objaśniana jest synonimami: jakby, niby, rzekomo, pozornie, prawie, niemal, np. quasi-nauka, quasi-artystyczny, quasi-umysłowy.

Przed wprowadzeniem zmian w ortografii obie cząstki w zasadzie były pisane z łącznikiem. W zasadzie, gdyż reguła wyłączała kategorię nazw przyrodniczych i astronomicznych, które z cząstką niby- trzeba było pisać łącznie: nibybłona, nibyjagoda, nibykłos, nibyliść, nibynóżki, nibytorebka, nibygwiazda. Piszący musiał więc nie tylko opanować zasadę, lecz także wykazać się wiedzą specjalistyczną, by nie popełnić ortograficznego błędu. 

Ten wyjątek w zasadzie nie dotyczył pisowni cząstki quasi-, tradycyjnie wymawianej [kwazi]. I znów – w zasadzie, ponieważ łacińskie quasi- ma swój polski odpowiednik: kwazi- występujący w terminach naukowych: kwazicząstka, kwazikryształ (choć możliwy jest też zapis: quasi-cząstka, quasi-kryształ). Trzeba przyznać, że wyjątków było w tej regule sporo. Obecnie sprawa jest prosta. Nowa zasada wprowadza łączną pisownię cząstek niby-, quasi-, kwazi- z wyrazami, przed którymi stoją.