Językowa corrida

Kwazi-

Od ponad dwóch miesięcy obowiązują nowe zasady pisowni określonych kategorii wyrazów. Niektóre z zasad zmieniają nasze przyzwyczajenia i budzą obawy, czy je właściwie stosujemy.

Jedną z takich reguł jest pisownia nazw obiektów przestrzeni publicznej. Konkretnie chodzi o słowa towarzyszące nazwom własnym, na przykład: aleja, brama, bulwar, cmentarz, kopiec, kościół, klasztor, molo, most, osiedle, pałac, park, plac, pomnik, rondo, skwer, willa, zamek. Wcześniej traktowaliśmy je jak wyrazy pospolite i pisaliśmy małą literą. Nasz szczeciński pomnik był w słownikach ortograficznych notowany w postaci pomnik Czynu Polaków. Rzecz jasna, pomnik to nazwa pospolita, którą można opuścić, przytaczając nazwę własną, ale czy ktoś powiedziałby: spotkajmy się pod Czynu Polaków? Pod Czynem Polaków? Raczej nie, bo my, Szczecinianie (nowa reguła!), albo spotykamy się pod Pomnikiem Czynu Polaków, albo… pod orłami. Wyrażenie Pomnik Czynu Polaków w całości tworzy nazwę własną, w której wielka litera w słowie pomnik jest teraz usankcjonowana.

Podobnie jest z nazwą Wieża Eiffla. Internauci pytają, czy w nowych zasadach reguła 8.1.2 p. 16, mówiąca o pisowni wielką literą nazw obiektów w przestrzeni publicznej, odnosi się również do tej nazwy? Wątpliwości biorą się stąd, że wyraz wieża nie został wymieniony w przytoczonym wyżej ciągu przykładów. Możemy jednak włączyć wieżę do grupy wyrazów określających rodzaj obiektu, bo ów ciąg jest otwarty, poprzedzony wyrażeniem na przykład, a ponadto nie da się ująć w reguły wszystkich jednostkowych faktów językowych. W przykładach nie ma też zaułka, nie ma wałów, nie ma skarpy, nie ma baszty i wielu innych wyrazów, które mogą poprzedzać nazwę własną obiektu. Mimo to tę nową zasadę można odnieść do Wieży Eiffla, Wieży Bismarcka, Wieży Zielonej, a także do Baszty Dorotki czy do Baszty Siedmiu Płaszczy, bo w nich na pewno wyraz określający rodzaj obiektu wchodzi w obręb nazwy własnej.

Kwazi-

Jedną z nowych zasad ortograficznych jest ujednolicenie pisowni cząstek niby- i quasi-. To ważne cząstki, pozwalające na sygnalizowanie znaczeniowych niuansów. Rodzima cząstka niby- stojąca przed rzeczownikiem albo przymiotnikiem osłabia ich dosłowność, nadaje znaczeniu odcień pozorności, sugeruje, że są czymś nie w pełni: niby-artysta, niby-Polak, niby-orientalny, niby-demokratyczny. Łacińska cząstka quasi- ma to samo znaczenie, w słownikach objaśniana jest synonimami: jakby, niby, rzekomo, pozornie, prawie, niemal, np. quasi-nauka, quasi-artystyczny, quasi-umysłowy.

Przed wprowadzeniem zmian w ortografii obie cząstki w zasadzie były pisane z łącznikiem. W zasadzie, gdyż reguła wyłączała kategorię nazw przyrodniczych i astronomicznych, które z cząstką niby- trzeba było pisać łącznie: nibybłona, nibyjagoda, nibykłos, nibyliść, nibynóżki, nibytorebka, nibygwiazda. Piszący musiał więc nie tylko opanować zasadę, lecz także wykazać się wiedzą specjalistyczną, by nie popełnić ortograficznego błędu. 

Ten wyjątek w zasadzie nie dotyczył pisowni cząstki quasi-, tradycyjnie wymawianej [kwazi]. I znów – w zasadzie, ponieważ łacińskie quasi- ma swój polski odpowiednik: kwazi- występujący w terminach naukowych: kwazicząstka, kwazikryształ (choć możliwy jest też zapis: quasi-cząstka, quasi-kryształ). Trzeba przyznać, że wyjątków było w tej regule sporo. Obecnie sprawa jest prosta. Nowa zasada wprowadza łączną pisownię cząstek niby-, quasi-, kwazi- z wyrazami, przed którymi stoją.

Semirunnij

Odmiana nazwisk to niełatwa sprawa. Znam wiele osób, które mówią, że „nazwisk lepiej nie odmieniać”, albo że „moje się nie odmienia”. Takie myślenie najczęściej wynika z nieznajomości reguł. Ale reguły wcale nie są łatwe. Trzeba bowiem rozpoznać nosiciela nazwiska (mężczyzna czy kobieta), trzeba wiedzieć, na jaką głoskę nazwisko się kończy: spółgłoskę czy samogłoskę. Jeśli na spółgłoskę, a nosicielką jest kobieta, to takiego nazwiska się nie odmienia. Jeśli się kończy na samogłoskę -a, to odmieniają je wszyscy właściciele. Jeśli na samogłoski –o, -e, -i, -y, to odmieniają tylko panowie: te na -o, jak rzeczowniki żeńskie, te na –e, -y, -i jak przymiotniki. A i to nie koniec, bo nazwiska panów zakończone na spółgłoskę też mają różne wzorce odmiany... Zaczynamy więc trochę rozumieć tych, którzy mówią, że „nazwisk lepiej nie odmieniać”…

Ale to wcale nie jest lepiej! Powiem więcej: to gorzej! Umiejętność odmiany nazwisk świadczy o głębszej wiedzy o polszczyźnie, szerszych umiejętnościach komunikacyjnych, wyższej kulturze języka. Ponadto nieodmienianie stoi w rażącej sprzeczności z potrzebami użytkowników polszczyzny. Bo w naszym języku odmieniamy wszystko, co da się odmienić, i nawet się nad tym nie zastanawiamy!

O potrzebie odmiany świadczą wątpliwości, jak traktować nazwisko medalisty olimpijskiego, który się nazywa Władimir Semirunnij. Ludzie dzwonią do redakcji, piszą do poradni językowych, pytają językoznawców. Zwróćmy uwagę: nie pytają, czy odmieniać, pytają, jak je odmieniać. Ale odpowiedź nie jest prosta.

Ślisko!

– Jak tam u was? Bo u nas ślizgo! – zażartowała znajoma Poznanianka., komentując niedawny atak zimy. – Jest zima, jest ślizgo! Na ulicach prawdziwa ślizgawka! – odparłam rozbawiona, mając świadomość, że używamy formy w języku ogólnym nieakceptowanej.

Przymiotnik śliski ma rodowód prasłowiański. Pierwotną postać ślizki powiązaną ze słowem śliz ‘śluz, szlam’ objaśniano jako ‘śluzowaty, pokryty śluzem; obrzydliwy, wstrętny’, a ślizko to ‘obrzydliwie, odpychająco’. W słownikach etymologicznych znajdziemy też inne wyrazy powiązane ze słowami slizki i śluz: ślimak, ślina, śliz ‘ryba pokryta śluzem’, ślaz ‘roślina wydzielająca lepki płyn’, ślamazara ‘ten, który się ślini, maże, ślimaczy’.

Trudno powiedzieć, czy nasi przodkowie umieli wymówić połączenie dźwięcznej głoski „z” z bezdźwięczną głoską „k” i czy gładko im wychodziło wypowiedzenie słów: ślizko, ślizki. Nam się to nie udaje, bo grupy spółgłoskowe wymawiamy albo bezdźwięcznie, albo dźwięczne. Piszemy na przykład przejażdżka, a wymawiamy [pszejaszczka], piszemy prośba, a mówimy [proźba]. Być może przodkom też to słabo wychodziło, bo współczesny czasownik ślizgać się miał wtedy postać ślizgati. Dziś dźwięczne tematyczne „g” ma cała rodzina wyrazów: ślizgać się, ślizg, ślizgawka, poślizgnąć się, poślizg, wyślizgnąć się, ześlizgnąć się. Ale akceptowane się też formy bez głoski „g”: pośliznąć się, wyśliznąć się, ześliznąć się.

Podoba mi się

Zaimek się, bo to on jest bohaterem felietonu, sprawia wielu osobom kłopoty. W zasadzie nie tyle sam zaimek, ile jego miejsce w zdaniu. Jest to bowiem element ruchliwy i trochę niesforny, bo choć może stać w wielu miejscach, to jednak nie we wszystkich. Gdzie może, a gdzie nie powinien się znaleźć?

Najlepszym miejscem dla niego jest pozycja przed czasownikiem: Uważaj, żebyś się nie skaleczył. Z siebie samych się śmiejecie. Pozycja po czasowniku też jest właściwa: Nie słuchasz się mamy, posłuchasz się lekarza. Modliła się o zdrowie dla ojca. Te dwie pozycje są wzorcowe, a wybór którejś z nich zależy od kolejności innych składników zdania. Czasem zaimek może dzielić od czasownika jakiś inny wyraz: Nie chcę się z nim nieustannie spierać. Jak widać, słowo się może zajmować w zasadzie dowolne miejsce w środku zdania. Nie może tylko zaczynać zdania, ani go kończyć. Jest bowiem nieakcentowanym elementem składniowym, który tworzy akcentową całość z sąsiadującym wyrazem: Myję się dwa razy dziennie – to dobry szyk zdania, a Się myję dwa razy dziennie to szyk wykoślawiony. Taki szyk bywa celowy tylko w wypowiedziach żartobliwych: Się panie częstują, Się wie!, Się wylało.

Mniej jednoznaczne jest miejsce zaimka się na końcu zdania. Na pewno nie jest zbyt zgrabna znana urzędowa formuła: Po odejściu od kasy reklamacji nie uwzględnia się. Lepszy byłyby taki choćby szyk: Po odejściu od kasy reklamacji się nie uwzględnia. Ale w zdaniach składających się z samego orzeczenia zaimek się musi zamykać wypowiedź, bo innej możliwości nie ma: Zmierzcha się, Zachmurzyło się, Robi się, Posuń się, Ubierz się, Uczę się.

Eluni i Sylwii

Zmiany w ortografii, które obowiązują od początku 2026 roku, obejmują pisownię wielkich i małych liter oraz pisownię łączną i rozdzielną. Bez zmian pozostają wyrazy z historycznie ukształtowanymi znakami: ó, u, rz, ż, ch, h. Nie zmienia się także zasada morfologiczna, mająca związek z gramatyczną postacią wyrazów.

Tymczasem są w pisowni trudne miejsca, które wiele osób chciałoby uprościć. Taką kłopotliwą regułą jest dobór końcówki w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku liczby pojedynczej rzeczowników żeńskich zakończonych na -ja: misja, aleja, lub –ia: szałwia, apatia. „Jak je zapisać: z pojedynczą czy podwójną samogłoską „i”, czy może „ji”? – pytają osoby ślące listy do poradni językowych. Faktycznie, nie jest to prosta zasada, a jej szczegółowe reguły nie mają charakteru umownego, są bowiem związane z budową wyrazów i z ich pochodzeniem.

Wyrazy, w których cząstka -ja stoi po spółgłoskach s, z, c, mają w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku zakończenie –ji: misja – misji, poezja – poezji, edukacja – edukacji. Ale jeśli zakończenie -ja stoi po samogłosce, to w tych przypadkach gramatycznych kończą się na –i: aleja – alei, nadzieja – nadziei, epopeja – epopei.

Dowieźli!

Kilkanaście dni temu Szczecinianie (nowa pisownia!), a z nimi „cała Polska” (jak to się dzisiaj zwykło mówić) zachwycali się promem Jantar Unity stojącym przy szczecińskim nabrzeżu. I ja się nim zachwyciłam, bo tak wspaniałej i ogromnej jednostki pływającej jeszcze nie widziałam. Czytałam o nim informacje, z dumą słuchałam wypowiedzi przedstawicieli władz.

Zaniepokoił mnie jednak głos ministra, który powiedział tak: „Mogę powiedzieć wprost: dowieźliśmy ten projekt. Najnowocześniejszy prom w polskiej flocie, Jantar Unity”. Matko jedyna! – pomyślałam ze zgrozą. Dowieźli prom? Jak? Czym? Skąd? I czemu nie przypłynął sam!? Aż mnie w końcu oświeciło! Dowieźli, czyli spełnili oczekiwania, osiągnęli cel, nie zawiedli! Tak mówią ci, którzy uwielbiają językowe nowinki, a dowozić to jedno z tych nowych modnych słów.

Tradycyjne znaczenie czasownika dowozić to ‘wioząc kogoś lub coś, dostarczać daną osobę, zwierzę lub rzecz do jakiegoś miejsca’. W nowym znaczeniu dowozić to ‘spełniać obietnice albo czyjeś oczekiwania lub wymagania’. Skąd się wzięło? Rzecz jasna, z angielszczyzny, głównego źródła najnowszych zapożyczeń. To anglicyzm ukryty w tradycyjnej formie wyrazowej, odpowiednik angielskiego to deliver ‘'dotrzymać słowa, wywiązać się z obowiązków'. Okazuje się jednak, że notuje je „Wielki słownik języka polskiego” PAN, a to znaczy, że nowe dowozić nie jest już słowną efemerydą, tylko wchodzi w zasób najnowszej polszczyzny.

Homonimy

„Pewien żarłok nienażarty raz wygłodniał nie na żarty i wywiesił szyld na płocie, że ochotę ma na płocie”. Jerzy Ficowski, autor wierszyka (cytowanego tu we fragmencie), wykorzystał charakterystyczną dla polszczyzny cechę, jaką jest homonimia. Homonimy to dwa wyrazy o identycznej formie mające różne znaczenia. W naszym języku mamy ich sporo. Są homonimy całkowite, czyli takie, które we wszystkich formach gramatycznych mają tę samą postać. Ich znaczenia uwypuklają się w kontekście całej wypowiedzi. Bez trudu wydobędziemy właściwy sens homonimu para w takich dwóch zdaniach: Nad garnkiem unosi się para i Młoda para wita weselnych gości.

Homonimami mogą być rzeczowniki: babka ‘babcia’, babka ‘ładna dziewczyna’ (wyraz chyba już przestarzały) i babka ‘rodzaj ciasta’, laska ‘przedmiot służący do podpierania się’ i laska ‘ładna dziewczyna’, pokój ‘pomieszczenie’ i pokój ‘czas bez wojny’, pilot ‘człowiek’ i pilot ‘przedmiot’, granat ‘pocisk’ i granat ‘drzewo, owoc’, tren ‘utwór literacki lub muzyczny’ i tren ‘długi ogon sukni ciągnący się po ziemi’. Homonimami są też inne części mowy, na przykład czasowniki: napuszyć się ‘nastroszyć pióra (o ptakach)’ i napuszyć się ‘chwalić się, pysznić się’, kłusować ‘biec kłusem’ i kłusować ‘polować nielegalnie’, pikować ‘przeszywać materiał’, ‘rozsadzać młode rośliny’, a także ‘wykonywać lot nurkowy (o samolocie)’.

Super pomysł!

Skoro mamy rok 2026, to mamy też nową ortografię. Zmian jest niewiele, wszystkie dotyczą zasady konwencjonalnej: wielkich i małych liter oraz łącznej i rozdzielnej pisowni wyrazów.

Większość zmian sankcjonuje nasze przyzwyczajenia i utrwala pisownię, którą faktycznie już od dawna stosujemy. Nie jest to ukłon w stronę „nieuków”, jak niektórzy oceniają zmiany, bo nawet osoby rygorystycznie przestrzegające zasad pisowni miewały wątpliwości. Jedną z takich reguł jest łączna pisownia przedrostków.

Polskie przedrostki nie sprawiają kłopotu, piszemy bez wahania: bezproblemowo, dokopać, międzyludzki, nabrudzić, nadgniły, odbiorca, pochwalić, poderwać, ponadczasowy, przedmałżeński, ukłuć, wciągnąć, zgasić, zabłądzić itp. Wątpliwości pojawiają się wtedy, gdy chcemy zapisać cząstki obce, zwłaszcza takie jak super-, ekstra-, mega-, eko-, mini-, turbo-, trans- itp. Są przedrostkami, więc ich pisownia musi być łączna: superarbiter, ekstraklasa, megabajt, minispódniczka, turbodoładowanie. Jednak kilku z tych cząstek używamy tak, jakby były samodzielnymi wyrazami: Na wycieczce mieliśmy super pogodę i Na wyciecze mieliśmy pogodę super. Jak to zapisać? W pierwszym zdaniu zgodnie z regułą trzeba było pisać superpogoda. W drugim super wystąpiło jako samodzielny wyraz. Jak pisaliśmy to pierwsze zdanie? Różnie, raz poprawnie, raz niepoprawnie. A teraz mamy wybór. Można napisać superpogoda i super pogoda, minispódniczka i mini spódniczka, ekstrazarobki i ekstra zarobki. I nie dlatego, że nie wiadomo, jak pisać, tylko dlatego, że zgodnie z intencją piszącego użyte są albo jako przedrostki, albo jako samodzielne wyrazy.

Nową Mazdą w Nowy Rok

Witajcie w nowym 2026 roku! Właśnie wchodzą w życie zmiany w polskiej ortografii. Nie są takie straszne, jak by się mogło wydawać, bo jest ich niewiele, a większość po prostu aprobuje nasze przyzwyczajenia.

Mnie cieszy zmiana dotycząca pisowni nazw firm, marek i modeli wyrobów przemysłowych. Już nie musimy rozważać, jaką literą zapisać nazwę własnego samochodu: czy wielką, bo tak się pisze nazwy marek, czy małą, bo się pisze nazwy pojedynczych egzemplarzy. Dotąd trzeba było pisać: Kupiłam samochód Mazdy, ale: Kupiłam mazdę. Zmiana nazwy własnej w nazwę pospolitą była trochę niezrozumiała, wszak chodzi o ten sam samochód. W praktyce wiele osób wybierało w obu zdaniach wielką literę i ten zwyczaj został przez normę ortograficzną usankcjonowany. Nowa pisownia nie dotyczy tylko nazw samochodów, ale obejmuje wszystkie nazwy wyrobów przemysłowych i ich pojedynczych egzemplarzy. Teraz będziemy pić Cisowiankę, zażywać Apap, pracować na Asusie (komputer), a do rozmów telefonicznych używać Nokii. Zasada stała się jednolita i spójna.

Z ulgą przyjmiemy też zmianę pisowni przymiotników utworzonych od nazw osobowych. Ileż to razy zastanawialiśmy się, jak zapisać przymiotnik molierowski, mickiewiczowski albo chopinowski… Dotychczasowa zasada zmuszała do rozstrzygania, czy to przymiotnik dzierżawczy, odpowiadający na pytanie czyj?, więc pisany wielką literą, czy przymiotnik jakościowy, odpowiadający na pytanie jaki?, pisany literą małą. Od dziś, bez względu na typ przymiotnika, zapiszemy go małą literą: dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, koncepcja kartezjańska, filozofia sokratejska, dialogi platońskie, wiersz miłoszowski. Tylko przymiotniki archaiczne, tworzone od imion (rzadziej od nazwisk) mogą mieć pisownię dowolną: miłoszowy wiersz albo Miłoszowy wiersz, marysin dwór albo Marysin dwór, jacków dom lub Jacków dom.